Ο Απρίλιος έχει καθιερωθεί παγκοσμίως ως ο Μήνας Ευαισθητοποίησης για τον Αυτισμό. Είναι μια περίοδος γεμάτη με μπλε φώτα, εκδηλώσεις και ενημερωτικές καμπάνιες που στοχεύουν στην ενημέρωση του κοινού για τη Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Ωστόσο, καθώς ο Απρίλιος τελειώνει, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: Τι συμβαίνει τους υπόλοιπους έντεκα μήνες; Για τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού, τις οικογένειές τους και τους εκπαιδευτικούς που εργάζονται μαζί τους, ο αυτισμός δεν είναι μια θεματική εβδομάδα ή ένας μήνας στο ημερολόγιο. Είναι μια καθημερινή πραγματικότητα, γεμάτη προκλήσεις αλλά και μοναδικές δυνατότητες.

Η Εικόνα της Πραγματικότητας

Η παρακάτω εικόνα αποτυπώνει με λιτό και δυνατό τρόπο αυτή ακριβώς την αλήθεια. Ενώ ο κόσμος γιορτάζει τον Απρίλιο, η καθημερινή ζωή τρέχει με τους δικούς της ρυθμούς, απαιτώντας συνεχή υποστήριξη και κατανόηση.

Για τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού και τις οικογένειές τους, δεν υπάρχει μήνας «εκτός» υποστήριξης. Η αποδοχή και η συμπερίληψη είναι μια συνεχής διαδικασία, κάθε μέρα του χρόνου.

Πέρα από την Ευαισθητοποίηση: Τι Σημαίνει “Συμπερίληψη στην Πράξη”;

Η ατομική ψυχοθεραπεία συνήθως περιλαμβάνει διάφορες φάσεις. Στην αρχή, ο θεραπευτής και ο θεραπευόμενος καθορίζουν τους στόχους της θεραπείας και αναγνωρίζουν τις προκλήσεις που θέλουν να αντιμετωπίσουν. Στη συνέχεια, η διαδικασία προχωρά με την εξερεύνηση των σκέψεων, των συναισθημάτων και των συμπεριφορών του θεραπευόμενου. Στην τελευταία φάση, οι συμμετέχοντες εστιάζουν στη δημιουργία στρατηγικών και στόχων για το μέλλον.

Η ευαισθητοποίηση είναι η γνώση ότι ο αυτισμός υπάρχει. Η συμπερίληψη είναι η πράξη του να κάνεις το περιβάλλον σου προσβάσιμο, φιλόξενο και υποστηρικτικό για ένα άτομο στο φάσμα. Στο σχολικό πλαίσιο, αυτό μεταφράζεται σε συγκεκριμένες στρατηγικές και καθημερινές πρακτικές.

1. Διαφοροποιημένη Διδασκαλία

Δεν μαθαίνουν όλοι οι μαθητές με τον ίδιο τρόπο. Η διαφοροποιημένη διδασκαλία δεν σημαίνει «ειδική μεταχείριση», αλλά προσαρμογή των μεθόδων διδασκαλίας στις ανάγκες του κάθε μαθητή. Για τους μαθητές με αυτισμό, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει:

• Οπτική Υποστήριξη: Χρήση εικόνων, διαγραμμάτων και πινάκων για την επεξήγηση κανόνων, εννοιών και του ημερήσιου προγράμματος. Οι μαθητές με ΔΑΦ συχνά επεξεργάζονται τις πληροφορίες καλύτερα οπτικά.
• Σαφείς και Σύντομες Οδηγίες: Αποφυγή μεταφορών, σαρκασμού ή πολύπλοκων προτάσεων που μπορεί να μπερδέψουν τον μαθητή.
• Σύστημα Επιβράβευσης: Χρήση θετικής ενίσχυσης για την ενθάρρυνση της επιθυμητής συμπεριφοράς και της προσπάθειας.

2. Δομημένο Περιβάλλον και Ρουτίνα

Η αβεβαιότητα και οι απότομες αλλαγές μπορεί να προκαλέσουν έντονο άγχος σε ένα παιδί με αυτισμό. Ένα δομημένο περιβάλλον παρέχει ασφάλεια:

• Σταθερό Πρόγραμμα: Ένας οπτικός πίνακας με το πρόγραμμα της ημέρας βοηθά τον μαθητή να γνωρίζει τι θα συμβεί στη συνέχεια.
• Προετοιμασία για Αλλαγές: Εάν πρόκειται να συμβεί μια αλλαγή στη ρουτίνα (π.χ. μια σχολική γιορτή ή ένας διαφορετικός δάσκαλος), ο μαθητής πρέπει να ενημερωθεί εκ των προτέρων με ηρεμία.

3. Υποστήριξη των Κοινωνικών Δεξιοτήτων

Το σχολείο είναι ένας χώρος έντονης κοινωνικής αλληλεπίδρασης, η οποία μπορεί να είναι εξαντλητική για έναν μαθητή με ΔΑΦ. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να διευκολύνει:

• Οργάνωση Δραστηριοτήτων στο Διάλειμμα: Η δημιουργία δομημένων παιχνιδιών στο διάλειμμα, με τη συμμετοχή και άλλων μαθητών, μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της κοινωνικής απομόνωσης.
• Χρήση Κοινωνικών Ιστοριών (Social Stories): Σύντομες ιστορίες με εικόνες που περιγράφουν μια κοινωνική κατάσταση και την αναμενόμενη συμπεριφορά, βοηθώντας τον μαθητή να κατανοήσει καλύτερα τις κοινωνικές νόρμες.

Μια Δέσμευση για το Μέλλον

Ο Απρίλιος είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για να ξεκινήσει μια συζήτηση. Αλλά η πραγματική αλλαγή συμβαίνει τους υπόλοιπους μήνες. Συμβαίνει όταν ένας δάσκαλος προσαρμόζει το μάθημά του για να συμπεριλάβει έναν μαθητή, όταν ένας συμμαθητής προσκαλεί ένα παιδί με αυτισμό να παίξει στο διάλειμμα, και όταν η κοινωνία μας μαθαίνει να εκτιμά τη νευροδιαφορετικότητα.

Αν είσαι εκπαιδευτικός, ρώτησε τον εαυτό σου: Τι ένα μικρό πράγμα μπορώ να αλλάξω αυτή την εβδομάδα στην τάξη μου; Αν είσαι γονιός, μίλησε στο παιδί σου για την αξία της διαφορετικότητας. Αν είσαι απλώς ένας άνθρωπος που διάβασε αυτό το άρθρο, θυμήσου: η συμπερίληψη δεν απαιτεί μεγάλες χειρονομίες — αρκεί μια ματιά κατανόησης, μια υπομονετική στιγμή, μια ανοιχτή αγκαλιά.

Ας κρατήσουμε το πνεύμα του Απριλίου ζωντανό κάθε μέρα. Διότι για εμάς, δεν υπάρχει μήνας “εκτός”.

Ελπίδα Σέρβου

Συνεργάτης της MyndfulTalk

Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής · Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού · Mindset & Career Coach

Βιβλιογραφία

• Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ). Οδηγός διαφοροποίησης της διδασκαλίας για μαθητές με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος. Διαθέσιμο στο: https://prosvasimo.iep.edu.gr/
• Jordan, R. & Powell, S. Κατανόηση και Διδασκαλία Παιδιών με Αυτισμό. Ελληνική Εταιρεία Προστασίας Αυτιστικών Ατόμων (Ε.Ε.Π.Α.Α.)
• Jordan, R. Η Εκπαίδευση Παιδιών και Νεαρών Ατόμων με Αυτισμό. Ελληνική Εταιρεία Προστασίας Αυτιστικών Ατόμων (Ε.Ε.Π.Α.Α.)
• Carol Gray – Social Stories. What is a Social Story? Διαθέσιμο στο: https://carolgraysocialstories.com/social-stories/what-is-it/

Σαν συναισθηματική νοημοσύνη ορίζεται η ικανότητα για αντίληψη, κατανόηση και διαχείριση των συναισθημάτων του εαυτού και των άλλων, προς διευκόλυνση πράξης και σκέψης. Πρόκειται για το σύνολο δεξιοτήτων που σχετίζονται άμεσα με το γνωστικό σύστημα, το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ συναισθημάτων και νόησης, καθώς και τη δυνατότητα των ατόμων για αναγνώριση, επεξεργασία και χειρισμό πληροφοριών συναισθηματικής φύσεως που οδηγούν σε προσαρμοστική λειτουργικότητα. Βάσει αυτών, η συναισθηματική νοημοσύνη εκτιμάται με κλίμακες ειδικά σχεδιασμένες για τους πληθυσμούς στους οποίους χρησιμοποιούνται, διευκολύνοντας τη μελέτη της διαχείρισης των συναισθημάτων.

Υπάρχουν ατομικές διαφορές στα επίπεδα συναισθηματικής νοημοσύνης. Συγκεκριμένα, φαίνεται πως οι γυναίκες διαθέτουν υψηλότερα ποσοστά συναισθηματικής νοημοσύνης απ’ ότι οι άνδρες, όπως και τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, με τις γυναίκες να έχουν το προβάδισμα. Επιπλέον, τα επίπεδα τείνουν να βελτιώνονται με το πέρασμα του χρόνου, πιθανότατα λόγω της εμπειρίας.

Τα υψηλά ποσοστά συναισθηματικής νοημοσύνης σχετίζονται με καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία, μεγαλύτερη ικανοποίηση από τις διαπροσωπικές σχέσεις, καλύτερη ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα και υψηλότερα ποσοστά αισιοδοξίας. Έτσι, τα άτομα με ικανοποιητικά επίπεδα συναισθηματικής νοημοσύνης κατανοούν τη σύνδεση μεταξύ των συναισθημάτων και των πράξεων τους, διατηρούν την ψυχραιμία τους σε ψυχοπιεστικά γεγονότα, έχουν την ικανότητα να επηρεάσουν τους άλλους θετικά και να διαχειριστούν δύσκολες συναναστροφές με διπλωματικό τρόπο.

Από την άλλη, τα χαμηλά ποσοστά συναισθηματικής νοημοσύνης συσχετίζονται με κακή σωματική και ψυχική υγεία, δυσκολία στις κοινωνικές συναναστροφές, στην αντίληψη και διαχείριση των συναισθημάτων και των σκέψεων, διατροφικές διαταραχές, διαταραχές εξάρτησης και διαταραχές άγχους. Επομένως, τα άτομα με χαμηλά επίπεδα συχνά νιώθουν πως οι άλλοι δεν τα καταλαβαίνουν, αναστατώνονται εύκολα, βιώνουν δυσφορία λόγω των συναισθημάτων τους και αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων.

Οι συσχετίσεις αυτές οφείλονται στο ότι τα άτομα με υψηλό έλεγχο και καλή αντίληψη των συναισθημάτων, δεν καταφεύγουν σε ανθυγιεινές συμπεριφορές, όπως το κάπνισμα, για τη διαχείριση της δυσφορίας, αλλά αναζητούν τεχνικές αντιμετώπισης που δε θα επιφέρουν προβλήματα, όπως η σωματική άσκηση. Γενικά, υποστηρίζεται πως πολλές μορφές επίλυσης προβλημάτων συναισθηματικής ή και όχι φύσεως απαιτούν συναισθηματική δεκτικότητα, γενική νοημοσύνη και συναισθηματική νοημοσύνη.

Όπως προαναφέρθηκε, η συναισθηματική νοημοσύνη δεν είναι κάτι παγιωμένο, κάτι με το οποίο γεννιόμαστε, αλλά ένα σύνολο δεξιοτήτων που μπορούν να βελτιωθούν και να κατακτηθούν με λίγη προσπάθεια. Παρακάτω παρατίθενται μερικοί τρόποι βελτίωσης της συναισθηματικής νοημοσύνης.

Αναγνώρισε τα συναισθήματα σου και ονομάτισε τα. Ξεκίνα ρωτώντας τον εαυτό σου “τι συναισθήματα νιώθω αυτή τη στιγμή;”. Μπορείς να τα ονοματίσεις; Είναι λύπη, θυμός, άγχος; Πως αντιδρά το σώμα σου σε αυτό το συναίσθημα; Πως θα προτιμούσες να αντιδράσεις, όταν νιώθεις αυτά τα συναισθήματα; Θα μπορούσες να κάνεις κάτι διαφορετικά; Για παράδειγμα, σε μια κατάσταση άγχους, όπου η πρώτη σου αντίδραση είναι να ανάψεις τσιγάρο, θα μπορούσες να βρεις εναλλακτικούς τρόπους αντίδρασης; Κάνε μια παύση και απάντησε αυτές τις ερωτήσεις. Αν σε βοηθάει, μπορείς ακόμα και να τις απαντήσεις γραπτώς. Με το πέρασμα του χρόνου θα έχεις ένα όμορφο ημερολόγιο συναισθημάτων που θα δείχνει την πρόοδο σου στο ταξίδι σου προς την αυτογνωσία.

Ζήτησε ανατροφοδότηση. Θα μπορούσες να ρωτήσεις συναδέλφους, φίλους ή μέλη της οικογένειας σου πως εκτιμούν τη συναισθηματική σου νοημοσύνη. Για παράδειγμα, θα μπορούσες να τους ρωτήσεις πως πιστεύουν ότι αντιδράς σε δύσκολες καταστάσεις ή πόση ενσυναίσθηση δείχνεις όταν μοιράζονται μαζί σου τα συναισθήματα τους ή πόσο αποτελεσματικά μπορείς να διαχειριστείς τις αντιπαραθέσεις. Μπορεί να μη σου αρέσει αυτό που θα ακούσεις, αλλά συχνά αυτό που δε μας αρέσει είναι αυτό που θα μας κάνει καλό να ακούσουμε.

Διάβασε λογοτεχνία. Έρευνες δείχνουν ότι η λογοτεχνία με περίπλοκους χαρακτήρες βελτιώνει την ενσυναίσθηση, την ικανότητα μας να “μπαίνουμε στη θέση του άλλου” και να καταλαβαίνουμε τα συναισθήματά του. Διαβάζοντας ιστορίες από την οπτική γωνία άλλων ανθρώπων, μας δίνει πρόσβαση στις σκέψεις, τα κίνητρα και τις πράξεις τους και μπορεί να βελτιώσει την κοινωνική επαγρύπνηση.

Κλείνοντας, θα πρέπει να αναφερθεί πως οι παραπάνω συμβουλές είναι απλά συμβουλές, και σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστούν τη θεραπεία ή τη συμβουλευτική διαδικασία που λαμβάνει χώρα μεταξύ ψυχολόγου και θεραπευόμενου. Αν νιώθεις πως τα συναισθήματά σου σε ξεπερνάνε, πως χάνεις τον έλεγχο τους ή αν η δυσφορία που νιώθεις είναι πέρα των ορίων σου, μη διστάσεις να ζητήσεις βοήθεια από έναν ειδικό. Ο συναισθηματικός μας κόσμος είναι ένα ταξίδι στο οποίο πολλές φορές χρειαζόμαστε συνταξιδιώτη και η παραδοχή αυτή, ότι χρειαζόμαστε βοήθεια, είναι το πρώτο βήμα για μια πιο ισορροπημένη ζωή.

Μαρία Δανιήλ

Συνεργάτης της MyndfulTalk

Κλινική & Κοινοτική Ψυχολόγος MSc

Βιβλιογραφία
Brackett, M.A., Mayer, J.D., & Warner, R.M. (2004). Emotional intelligence and its relation to everyday behavior. Personality and individual differences, 36.
Brown, R.F., & Schutte, N.S. (2006). Direct and indirect relationships between emotional intelligence and subjective fatigue in university students. Journal of Psychosomatic Research, 60.
Frederickson, N., Petrides, K.V., & Simmonds, E. (2012). Trait emotional intelligence as a predictor of socioeconomical outcomes in early adolescence. Personality and Individual Differences, 52.
Goldernberg, I., Matheson, K., & Mantler, J. (2006). The assessment of emotional intelligence: a comparison of performance based and self- report methodologies. Journal of Personality Assessment, 86.
Mayer, J.D., & Geher, G. (1996). Emotional intelligence and the identification of emotion. Intelligence, 22:2
Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D.R. (2004). Emotional intelligence: theory, findings and implications. Psychological Inquiry, 15(3).
Salovey, P., & Mayer, J.D. (1990). Emotional intelligence. New York: Baywood Publishing CompSelect, Inc.
Schutte, N.S., Malouff, J.M., Thorsteinson, E.B., Bhullar, N., & Rooke, S.E. (2006). A meta- analytic investigation of the relationship between emotional intelligence and health. Personality and Individual Differences, 42.
Tsaousis, I., & Nikolaou, I. (2005). Exploring the relationship of emotional intelligence with physical and psychological health functioning. Stress and Health, 21.
Harvard Professional Development (2009, August 26). How to Improve Your Emotional Intelligence. Proffesional Development. Harvard Division of Continuing Education. https://professional.dce.harvard.edu/blog/how-to-improve-your-emotional-intelligence/Νεοφύτου, Λ., & Κουτσελίνη, Μ. (2006). Συναισθηματική νοημοσύνη: επιστημολογικές αμφισβητήσεις και περιορισμοί. 9Ο Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου.